چرا در بسیاری از موارد با وجود آگاهی و نگرش رفتار مورد نظر صورت نمی گیرد؟

بحث زیر جمع بندی پاسخ های تعدادی از متخصصین آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت به این سوال است:

عدم وجود رابطه خطی بین آگاهی نگرش و عملکرد:

یک دلیل می تواند این باشد که همیشه بین آگاهی ونگرش و رفتار رابطه خطی وجود ندارد. رابطه بین آگاهی و نگرش و عملکرد خطی نیست.چرا؟ چون تعیین کنندهای نگرش فراتر از آگاهی است. اگاهی فقط یکی از چند عاملی است که باعث شکل گرفتن یک نگرش می شود. عوامل تعیین کننده دیگر چیست؟

شدت درک شده: 

فرد شدت پیامدهای منفی آن رفتارهای غلط را خیلی درک نکرده است.

حساسیت درک شده: 

بسیاری از انسان ها تصور می کنند مشکلات فقط برای دیگران است و تا زمانی که خودشان مبتلا نشوند متوجه مسئله نمی شوند.

خودکارآمدی:

در موارد دیگر می توان گفت به دلیل انکه خودکارآمدی فرد بسیار پایین است لذا قادر به کنار گذاشتن رفتار غلط نیست.فرضا فرد احتمالا قادر به جایگزینی و یا انجام برخی از رفتارهای سالم نیست.

باورها:

گاهی اوقات نیزباور های غلط افراد موجب این مسئله است.

عوامل محیطی(قیمت، دسترسی، کیفیت):

شاید برای بعضی از شماها پیش آمده است که فرصت خورن نهار را ندارید و بالجبار به سراغ فست فود می روید.اینطور نیست؟

من می دانم روغن جامد مضرات بسیاری دارد و استفاده از روغن مایع بهتر است.

من خیلی دوست دارم به خاطر سلامتیم روغن مایع مصرف کنم اما چرا عملا مصرف نمی کنم؟؟؟

1- آیا جایی که من زندگی می کنم روغن مایع وجود داره؟

2- آیا قیمتش مناسب است؟

3- آیا خانواده ام تمایل به مصرف دارند؟

4- آیا غذایی که با روغن مایع پخته می شود مزه اش تغییر نمی کند؟

درک فرد از پیامد های مثبت رفتار سالم و پیامد های منفی رفتارهای ناسالم:

من اين سوال را اين گونه می پرسم كه " شما در هفته خود چند بار ورزش كرده ايد؟اگر نه مي توانيد علت عدم تحرك خود را بنويسيد؟"و اگر داشته ايد چه چيزي برايتان مهم بوده 

من مدتي هست كه بطور مرتب ورزش مي كنم و واقعا حس كردم كه انرژي بيشتري پيدا كردم. از منبعي جويا شدم كه تعريق بواسطه ورزش موجب دفع بسياري از مواد مضر مي شود كه در صورت تجمع در بدن موجب بيماريهايي مانند سردرد هاي عصبي ،آرتروز و غيره مي شود.

عوامل فرهنگی اجتماعی:

برای بروز یک رفتار علاوه بر آگاهی عوامل دیگری مثل ننگ اجتماعی،آداب و رسوم،فرهنگ،عوامل اقتصادی، اصل لذت از یک رفتار نامطلوب و...نیز در بروز رفتار مؤثر است.

در مورد رفتار نیز تعیین کنندهای متعددی وجود دارد که فقط دو تای آنها داشتن آگاهی و نگرش است.


وابستگی جسمی-روانی:

دلیل دیگر وابستگی های افراد به برخی عادات مثلا سیگار و یا مواد مخدر است. برخی رفتارها با انکه فرد بعدا به باور می رسد که مضر است.حتی ممکن است شدت درک شده وی نیز بسیار بالا رفته باشد اما افسوس دیر شده است.چون وابستگی جسمانی و فیزیولوژیکی گریبانگیر شخص شده است و برای تسکین خود رفتار غلط را بر می گزیند در اینجا تغییر رفتار بسی دشوار است.

عوامل تقویت کننده رفتار:

تقویت کننده هایی مانند حمایت خانواده، همسالان و سایر افراد مهم، انگیزه های درونی و بیرونی و سیاست های کلان نقش بسیار مهمی در بروز و پایداری رفتارهای سالم دارند. در کنار این عوامل مهارتهای رفتاری به عنوان یک عامل زمینه ساز برای بروز بسیاری رفتارها محسوب می شوند و نقش مهمی در بروز رفتارهای بهداشتی دارند. اینکه افراد برای تغییر رفتار هدف داشته باشند، پیشرفت خود را پایش کنند، از تمام موقعیت ها برای تقویت رفتار استفاده کنند، رفتار را به صورت گروهی انجام دهند و از عوامل تقویت کننده برای حفظ رفتار استفاده کنند، نقش مهمی در توانایی افراد برای در پیش گرفتن رفتارها دارند. 

اطلاعات زمانی به احتمال زیاد تر می توانند منجر به بروز رفتار شوند که رفتار ساده باشد. مثلا در صورتی که پزشک به یک زن باردار توصیه کند که برای انجام زایمان آزمایش HIV دهد ممکن است به راحتی پذیرفته شود در صورتیکه درخواست آزمایش HIV برای سایر افراد، به منظور غربالگری ممکن است به سادگی به بروز رفتار منجر نشود.

در نهایت:

اگر فردی به درستی آگاه گردد، انگیزش بالایی داشته باشد و مهارت های رفتاری لازم را داشته باشد، احتمال در پیش گرفتن و حفظ رفتارهای پیشگیرانه را خواهد داشت.


تهیه و تنظیم: محمد علی گل- پذیرفته شده دوره دکترای آموزش بهداشت و ارتقاء سلامت